Jak długo budowano kościół św. Jakuba?
Dziś trudno wyobrazić sobie Nysę bez kościoła św. Jakuba – jednego z największych ceglanych kościołów na Śląsku, nekropolii biskupów wrocławskich oraz miejskiej fary z jednym z najbardziej stromych dachów w Europie. W tym artykule chciałem jedynie poruszyć kwestie związane z budową obecnej świątyni.
Kościół został wzniesiony z piaskowca i różowej cegły. Budowla ma 59,5 metra długości, 22,5 metra szerokości (w tym nawa główna 9,2 metra, a nawy boczne 5-5,2 metra) oraz 27,2 metra wysokości. Jak długo trwała budowa tej świątyni?
Początków kościoła należy upatrywać w czasie lokacji Nowego Miasta, która nastąpiła najpóźniej w 1223 roku. Do dziś wiele osób przywołuje XVI‑wieczną kronikę, która wspomina, że w miejscu dzisiejszego kościoła już w X wieku pobożne małżeństwo Agnieszki i Jakuba miało wznieść drewnianą świątynię na miejscu dawnego pogańskiego kultu. Następnie w latach 1195-1198 miała powstać murowana, romańska świątynia z fundacji biskupa Jarosława. Na fundamenty z XIII wieku natrafiono po powodzi, która nawiedziła miasto w 1938 roku. Odkrycie to niejako „automatycznie” utwierdziło badaczy w przekonaniu o prawdziwości XVI‑wiecznego przekazu.
Odkopana baza filaru odkopana w 1938 roku. Obecnie w zbiorach Muzeum Powiatowego w Nysie
Szerzej na temat prowadzonych wówczas wykopalisk pisał Mariusz Krawczyk z Muzeum Powiatowego w Nysie – kliknij, aby przesłać dalej.
Nas jednak interesuje kościół, który możemy oglądać dziś. Obecną świątynię zaczęto wznosić przed rokiem 1392, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka o nowym dachu. Budowla ta została w 1401 roku strawiona przez wielki pożar, który objął większość miasta. Kościół w tej formie sięgał sześciu przęseł dzisiejszego założenia. Wypalone wnętrze trwało aż do 1424 roku, kiedy rada miejska podjęła decyzję o jego rozbudowie.
Do prac zatrudniono mistrza murarskiego Piotra z Ząbkowic, a całość ukończono w 1430 roku. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był biskup wrocławski Wacław, który na rzecz odbudowy zniszczonej świątyni nadał siedmioletni odpust. Dzięki temu możliwe było wzniesienie nowego dachu i pokrycie go łupkiem. W 1416 roku biskup, w celu pozyskania dalszych środków, ustanowił również specjalny podatek.
Pozornie kościół wydaje się budowlą jednolitą, jednak pomiędzy częścią wschodnią a zachodnią widoczne są pewne różnice. Dotychczas większość badaczy zakładała, że starszą, XIV‑wieczną częścią była część zachodnia, która miała sięgać do szóstego przęsła obecnego kościoła. Wskazują na to m.in. mury, odmienne obramowania okien oraz różnice w potraktowaniu wsporników sklepień we wnętrzu.
Największą różnicę stanowiły jednak kaplice boczne. W części wschodniej kaplice zostały wstawione wtórnie między skarpy, co do dziś jest widoczne w linii murów. Natomiast w części zachodniej kaplice wznoszono równolegle z murami kościoła, jako integralny element założenia.
Odmienną hipotezę przedstawił J. Jarzewicz, według którego to właśnie część wschodnia jest starsza i powstała z inicjatywy biskupa. Wskazywać na to ma brak wieńca kaplic charakterystycznych dla kościołów miejskich oraz obecność dużej zakrystii z chórem nad nią, otwartym na nawę, skąd biskup mógł wysłuchiwać kazań.
Nasuwa to skojarzenia z tzw. kaplicami fundatorskimi, znanymi głównie z terenów Austrii, a także z kaplic biskupich wznoszonych przy katedrach, np. w Noyon, Lyonie czy Reims.
Wschodnia część kościoła miała zatem pełnić funkcję części biskupiej. Od połowy XIV wieku zaczęły jednak rozpowszechniać się kaplice miejskie, które stopniowo oplatały kościoły. Fundowali je m.in. kupcy, bogaty patrycjat czy różnego rodzaju bractwa. Główną przyczyną tej „korekty” w układzie świątyni była zmiana fundatora: część wschodnia była fundacją biskupią, natomiast od 1424 roku budowę finansowała rada miejska, która zapewne dążyła do uczynienia kościoła św. Jakuba świątynią miejską, a nie biskupią. Stąd decyzja o wznoszeniu od razu bocznych kaplic.
G. Hayer, Widok Nysy z 1596 r
Jako przykłady można podać kościoły wrocławskie: z jednej strony św. Elżbiety i św. Marii Magdaleny, „obrośnięte” kaplicami, a z drugiej św. Krzyża i NMP na Piasku, niemal pozbawione kaplic. Kościół w swojej ostatecznej formie powstał jako budowla halowa — o trzech nawach wysokości 27 metrów, które za prezbiterium łączą się w obejście.
Nawa główna pierwotnie była nakryta sklepieniem sieciowym, nawy boczne sklepieniami krzyżowo‑żebrowymi, natomiast obejście posiadało sklepienia przeskokowe. W XIV/XV wieku wybudowano łącznie 19 kaplic gotyckich, głównie ze sklepieniami krzyżowymi, rzadziej sieciowymi lub gwiaździstymi.
Podsumowując: dzisiejszy kościół powstawał etapami od 1392 do 1430 roku. Kwestia późniejszych modernizacji i zmian wyposażenia to już zupełnie odrębny temat.
